హిమాచల్ ప్రదేశ్‌లోని కాంగ్రా జిల్లాలో ఉన్న జ్వాలాముఖి దేవి ఆలయం భారతదేశంలోని అత్యంత విశిష్టమైన శక్తి క్షేత్రాల్లో ఒకటి. సాధారణంగా ఆలయాల్లో దేవతా విగ్రహాన్ని ఆరాధిస్తారు. కానీ ఇక్కడ అమ్మవారికి ప్రత్యేక విగ్రహం లేదు. గర్భగుడిలోని రాతి చీలికల నుంచి వెలువడే సహజ జ్వాలలనే దేవి ప్రత్యక్ష స్వరూపంగా భక్తులు పూజిస్తారు. ఈ ప్రత్యేకతే జ్వాలాజీ క్షేత్రానికి అపారమైన ఆధ్యాత్మిక ప్రాధాన్యం తెచ్చింది.పురాణ విశ్వాసం ప్రకారం దక్ష ప్రజాపతి యజ్ఞంలో సతీదేవి దేహత్యాగం చేసిన అనంతరం, శివుడు ఆమె దేహాన్ని భుజాన వేసుకొని తాండవం చేశాడు. సృష్టి సమతుల్యత కోసం విష్ణుమÖర్తి సతీదేవి దేహాన్ని విభజించగా, అవయవాలు పడిన ప్రదేశాలు శక్తిపీఠాలుగా ప్రసిద్ధి చెందాయి. జ్వాలాముఖి కూడా ప్రముఖ శక్తిపీఠాలలో ఒకటిగా ఆరాధించబడుతోంది. ఇక్కడ దేవి జ్వాలారూపంలో వెలిసిందనే విశ్వాసం తరతరాలుగా కొనసాగుతోంది.ఆలయ ఆవిర్భావానికి సంబంధించి మరో ఆసక్తికరమైన స్థలపురాణం ఉంది. రాజు భూమిచంద్‌కు చెందిన పశువులను మేపే ప్రాంతంలో ఒక ఆవు ప్రతిరోజూ పాలు కోల్పోతుండటంతో కారణాన్ని తెలుసుకునే ప్రయత్నం జరిగిందని చెబుతారు.
ఆ ప్రాంతంలో దివ్యజ్వాలలు దర్శనమివ్వడంతో రాజు అక్కడ ఆలయం నిర్మించాడని ఆలయ సంప్రదాయం పేర్కొంటోంది. ఈ ఆలయ చరిత్రలో మొఘల్ చక్రవర్తి అక్బర్‌కు సంబంధించిన కథ కూడా ప్రసిద్ధి చెందింది. జ్వాలలను ఆర్పేందుకు ప్రయత్నించినా అవి కొనసాగాయని, అనంతరం అక్బర్ దేవికి బంగారు ఛత్రాన్ని సమర్పించాడని స్థానిక సంప్రదాయం చెబుతుంది. ఇది చారిత్రక పత్రాల కంటే ప్రధానంగా ఆలయ విశ్వాస పరంపరగా చెప్పబడే కథ. తరువాతి కాలంలో సిక్కు పాలకుడు మహారాజా రంజిత్‌సింగ్ ఆలయ గోపురాన్ని బంగారంతో అలంకరించినట్లు చెప్పబడుతుంది. గర్భగుడిపై బంగారు పొరతో కూడిన గుమ్మటం ఆలయ నిర్మాణ విశిష్టతల్లో ఒకటి. ఇక్కడ కనిపించే జ్వాలలు సహజ వాయువు రాతి చీలికల నుంచి బయటకు రావడం వల్ల ఏర్పడుతున్నాయని శాక్క్ష్మయంగా వివరిస్తారు. అయితే భక్తులకు అవి కేవలం భౌగోళిక ప్రక్రియ కాదు నిరంతరం వెలిగే ఆదిశక్తి చైతన్యానికి ప్రతీక. చైత్ర, శారద నవరాత్రుల సమయంలో జ్వాలాముఖి క్షేత్రం భక్తులతో కిటకిటలాడుతుంది. విగ్రహం లేకుండానే జ్వాలనే అమ్మవారిగా దర్శించే సంప్రదాయం ఈ క్షేత్రాన్ని భారతదేశంలోని ఇతర శక్తి ఆలయాలకంటే భిన్నంగా నిలబెడుతోంది. అగ్నిలో దైవత్వాన్ని దర్శింపజేసే అరుదైన క్షేత్రం జ్వాలాముఖి.
