మహారాష్ట్రలోని ఔరంగాబాద్ సమీపంలోని ఎల్లోరా గుహల సముదాయంలో వెలసిన కైలాస దేవాలయం భారతీయ వాస్తుశిల్పం, శిల్పకళ, ఇంజినీరింగ్ ప్రతిభకు అపూర్వ నిదర్శనం. ప్రపంచంలోని అనేక ప్రాచీన దేవాలయాలు రాళ్లను ఒకదానిపై మరొకటి పేర్చి నిర్మించబడితే, కైలాస దేవాలయం మాత్రం ఒకే కొండను పై నుంచి కిందికి తొలిచి, అవసరం లేని రాతిని తొలగిస్తూ రూపొందించిన ఏకశిలా నిర్మాణం.
ఈ ప్రత్యేకతే దీనికి ప్రపంచ వారసత్వ కట్టడాల్లో విశిష్ట స్థానం కల్పించింది.నినిఎల్లోరా గుహల సముదాయంలో మొత్తం 34 గుహలు ఉన్నాయి. వాటిలో కైలాసం 16వ గుహ. ఇది శివునికి అంకితమైన దేవాలయం. చారిత్రక ఆధారాల ప్రకారం దీని నిర్మాణం క్రీస్తుశకం 8వ శతాబ్దంలో రాష్ట్రకూటుల పాలనలో ప్రారంభమైంది. రాష్ట్రకూట రాజు కృష్ణుడు ప్రథముడు కాలంతో ఈ నిర్మాణాన్ని సాధారణంగా అనుసంధానిస్తారు. అయితే ఇంతటి విస్తారమైన కట్టడం ఒకే పాలకుడి కాలంలో పూర్తయిందని ఖచ్చితంగా చెప్పలేం; నిర్మాణం, అలంకరణలు తదుపరి కాలాల్లో కూడా కొనసాగి ఉండవచ్చని పరిశోధనలు సూచిస్తున్నాయి.నినికైలాస ఆలయ నిర్మాణ పద్ధతి అసాధారణమైనది.
శిల్పులు ముందుగా కొండపై భాగాన్ని గుర్తించి, అక్కడి నుంచి క్రమంగా రాతిని తొలగిస్తూ కిందికి వచ్చారు. అంటే ఆలయాన్ని నిర్మించలేదు; రాతిలో ఇప్పటికే దాగి ఉన్న ఆలయాన్ని వెలికి తీశారు. ప్రధాన ఆలయం, నంది మండపం, ప్రాకారాలు, స్తంభాలు, ఉపమందిరాలు, శిల్ప సముదాయాలు అల్ల్ ఒకే శిలా సముదాయం నుంచి తీర్చిదిద్దబడ్డాయి. ఈ విధానానికి అత్యంత ఖచ్చితమైన ప్రణాళిక, కొలతలు, శిలా స్వభావంపై లోతైన అవగాహన అవసరమై ఉంటుంది.ఆలయ ప్రాంగణంలోకి ప్రవేశించిన వెంటనే శిల్ప వైభవం ఆకట్టుకుంటుంది. ప్రధాన గర్భగృహంలో శివలింగం ప్రతిష్ఠించబడి ఉంది. ఎదురుగా నంది మండపం ఉంటుంది.
ఆలయ విమానం ద్రావిడ వాస్తుశైలిని ప్రతిబింబిస్తుంది. అనేక అంతస్తుల రూపాన్ని కలిగిన ఈ నిర్మాణం చుట్టూ దేవతా మÖర్తులు, గణాలు, యోధులు, జంతువులు, పౌరాణిక దృశ్యాలతో కూడిన శిల్పాలు కనిపిస్తాయి.నినికైలాస శిల్పాల్లో రావణుడు కైలాస పర్వతాన్ని కదిలించేందుకు ప్రయత్నిస్తున్న దృశ్యం అత్యంత ప్రసిద్ధి చెందినది. శివుడు, పార్వతి, విష్ణువు, బ్రహ్మతో పాటు వివిధ పురాణ ఘట్టాలను శిల్పులు అద్భుతమైన చలనభావంతో చెక్కారు. రామాయణంలోని అనేక ఘట్టాలు కూడా శిలా పలకలపై దర్శనమిస్తాయి. ఏనుగుల వరుసలు ఆలయ నిర్మాణానికి భౌతిక బలాన్ని ఇస్తున్నట్లుగా కనిపించడం ప్రత్యేక ఆకర్షణ.నినికైలాస దేవాలయ విశిష్టత కేవలం కళలోనే లేదు. శిలా నిర్మాణాన్ని అర్థం చేసుకున్న ఇంజినీరింగ్ జ్ఞానం, నిర్మాణ ప్రణాళిక, శిల్పుల అపార నైపుణ్యం ఇందులో సమన్వయమయ్యాయి. అయితే నిర్మాణానికి ఎంతమంది కార్మికులు పనిచేశారు, ఎంత పరిమాణంలో రాతిని తొలగించారు, ఎంత కాలం పట్టిందన్న విషయాల్లో ఖచ్చితమైన సమకాలీన ఆధారాలు పరిమితంగా ఉన్నాయి.
అందువల్ల ప్రచారంలో ఉన్న అతిశయోక్తి గణాంకాలకంటే, ప్రత్యక్షంగా కనిపించే నిర్మాణ వైభవానికే ప్రాధాన్యం ఇవ్వడం సముచితం.నినిఎల్లోరా ప్రత్యేకత మరో విషయంలోనూ ఉంది. ఇక్కడ బౌద్ధ, హిందూ, జైన సంప్రదాయాలకు చెందిన గుహలు ఒకే ప్రాంతంలో ఉన్నాయి. ఇది భారతదేశంలో శతాబ్దాలుగా కొనసాగిన ఆధ్యాత్మిక సహజీవనం, కళా సంప్రదాయాల పరస్పర ప్రభావానికి గొప్ప ఉదాహరణ. ఎల్లోరా గుహలను యునెస్కో 1983లో ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశంగా గుర్తించింది.నినికైలాసం ఒక దేవాలయాన్ని మించి ఒక నాగరికత సామర్థ్యానికి ప్రతీక. భక్తి సంకల్పంగా మారితే, సంకల్పం శ్రమతో కలిస్తే, శిల కూడా శివాలయంగా మారగలదని ఈ మహాకట్టడం చెబుతోంది. శతాబ్దాల వర్షాలు, ఎండలు, కాలగమనాన్ని తట్టుకుని నేటికీ నిలిచిన కైలాసం భారతీయ శిల్పుల ప్రతిభకు మాత్రమే కాదు మనిషి ఊహాశక్తికి కూడా శాశ్వత సాక్ష్యం.
